De zware storm van 10 augustus 1925 over Losser en Oldenzaal.

 

Door Johan Effing.

 

Op 10 augustus 1925 werd onze gemeente getroffen door een ongekend hevige storm. Hij is het beste te vergelijken met een cycloon, die in en om Oldenzaal grote verwoestingen aanrichtte. Meerdere gebouwen werden hier van de dupe en leden belangrijke schade. Doch vooral het houtgewas aan alle zijden van de Stad moesten het ontgelden. Het schone landgoed Kalheupink, bewoond door den Heer H.J.H. Gelderman, werd daarbij terdege gehavend er braken in grote getale bomen af van meer dan 100 jarigen ouderdom, eene schade die niet te herstellen valt. De algemene financiële schade hierbij was zeer groot, deze viel moeilijk te schatten. Ook een gedeelte van het naburige de Lutte viel in het centrum van de storm waarbij het machtige houtgewas het eveneens moest ontgelden en grote schaden werd aangericht. De door het Koninklijk Nationaal Steun comité te in het leven geroepen steunverlening aan Borculo en andere gemeenten, in nog veel heviger mate dan Oldenzaal door dezen storm getroffen, betaalde voor geleden schade in deze gemeente, aan een 43- tal particulieren 8229 gulden, zijn de gemiddeld 50% der totale schade. Zeer veel schade posten van meerdere duizenden guldens werden door belanghebbenden niet gedeclareerd, doch voor eigen risico genomen. Het spreekt vanzelf, dat bij dezen storm onze monumentale toren den eersten aanval had doorstaan. De torenspits geweldig gehavend, verloor tevens een massa leien, die allen vernield werden. Het onverwijld nodig herstel werd aan den Heer B.Walhof leidekker te Goor opgedragen, waarmede een som van ruim 6000 gulden gemoeid is, terwijl gevraagde geldelijke hulp bij het Steun comité niet te verkrijgen viel,  zodat onze gemeente (Oldenzaal) tot de betaling is gehouden.

 

(Door een inwoner van Losser werd mij dit stukje overhandigd. Hoogst waarschijnlijk wordt met dit verhaaltje de uitlopers van de cycloon van Borculo bedoeld. Deze heeft ook in andere delen van oost Nederland grote vernielingen aangericht. Met de toren spits wordt denk ik de toren van de Plechelmus kerk in Oldenzaal bedoeld. De dagen voorafgaan aan de ramp van Borculo is het kwik hier opgelopen tot ruim 30 graden.  Het is duidelijk dat er toen een scherp koud front over onze regio is getrokken) Klik voor de weerrapporten van augustus 1925 hier.

 

 

Klik hier voor een beschrijving van de schade in de Twentsche Courant van 11 augustus 1925. Ik heb geprobeerd om het grote artikel in de spelling van die tijd over te nemen. Mijn dank gaat ook  uit naar Rob Wissink Chef redactie Tubantia Oldenzaal voor toestemming voor het plaatsen van het verhaal.



Sommigen hebben het al snel over noodweer. Wat zich op 10 augustus 1925 voordeed, dat was pas écht noodweer. En zo erg, dat het voor helemaal niemand leuk meer was. Er is nog altijd discussie over, of de Ramp van Borculo door een tornado of door een macroburst (valwinden van de ergste categorie met schadebeeld vergelijkbaar met dat van een tornado) veroorzaakt werd. Als ik de berichten lees, neig ik naar een tornado van enorme omvang (meer dan een kilometer misschien). Vanuit Didam, stroomopwaarts t.o.v. Borculo, wordt onmiskenbaar een tornado beschreven. Ook verder stroomopwaarts, bij Heumen en Malden, wordt duidelijk een tornado beschreven (NRC avondeditie van 12 Aug). In de dagen na de ramp is het volgens de kranten nog steeds onduidelijk wat zich precies in Borculo heeft afgespeeld. In de ochtendeditie van Het Vaderland op 12 augustus 1925, staat te lezen: "De meeste gewonden wisten niet aan te geven, hoe de toedracht geweest was. Allen vertelden, dat het zoo ineens gebeurde! Als iets overdonderends. Het was geweldig zooals deze cycloon de meeste boomen en huizen van uit 't Zuiden aangreep, doch sommige juist uit 't Noorden verwoestte." Ook wordt in andere berichten over "zuiging" gesproken in ooggetuigenverslagen vanuit Borculo. Uit de NRC van 13 augustus: "Het is dan ook wel iets heel ongemeens, vooral voor Nederland, wat hier geschied is. Een cycloon: daarvan leest men alleen in drie of vier regels, in de bladen wanneer zoo'n natuurverschijnsel ergens ver weg in Amerika of in Mantchourije is voorgekomen. Dat we in ons eigen vaderland nog eens zoo iets zouden meemaken heeft niemand zich kunnen voorstellen. Het is een echte wervelstorm geweest, en een ongemeen-hevige, want de boomen zijn niet gebroken, maar bepaald afgedraaid, terwijl de torens en huizen als het ware als tollen zijn beetgepakt en door elkaar geworpen. Een rechte, vlakke wind, hoe sterk en snel ook, zal nimmer een schade kunnen aanrichten, die met deze vergeleken kan worden, al was 't ook maar in de verste verte. Enkele ooggetuigen die we spraken wisten zich te herinneren, dat ze tijdens het onweer een geweldige zwarte zuil met groote snelheid door de lucht op zich hebben zien afkomen. Een "zakwolk" riep er een en voor hij naar binnen kon loopen werd hij al tegen zijn huisgevel op gesmakt."
Dat het om één bui/complex ging blijkt uit het schadepad: Zeeland (N-Br) (er was daar ook zeker een tornado, afgaand op de ooggetuigenverslagen), Heumen, Malden, Didam, Doetinchem, Borculo, Hengelo, Oldenzaal.
Hieronder de berichtgeving in het dagblad "Het Centrum" daags na de ramp, met veel dank aan de Koninklijke Bibliotheek, die talloze kranten uit die tijd gedigitaliseerd heeft.

Groet,
Alwin

 

NOODWEER IN ONS LAND – OVERAL ZIET MEN RUINES. Tweemaal achter elkaar, in den nacht van Zondag op Maandag, en gisteravond tusschen 6 en 8 uur, zijn verschillende streken van ons land geteisterd door een angstwekkend noodweer, dat ontzetting bij duizenden menschen en veel materieele schade veroorzaakt heeft. In een deel onzer vorige editie gaven wij reeds uitvoerige bijzonderheden over het noodweer van Zondagnacht. In Zuid-Westelijk Noordbrabant heeft zich een hevig onweer ontlast, dat op sommige plaatsen in een orkaan overging, gepaard gaande met hevigen hagelslag. Zondagavond tegen 10 uur kwam uit de richting Bergen op Zoom een onweder opzetten. Nu en dan flitsten bliksemstralen in Westelijke richting door het luchtruim; donderslagen werden nog niet gehoord. Langzamerhand naderde het onweder en tegen 12 uur hedennacht leek het of de hemel voortdurend in vuurgloed stond. De donderslagen volgden onmiddellijk op de bliksemflitsen. Na een angstwekkende stilte was het gedonder losgebarsten en toen het onweder woedde, brak tegelijkertijd een wervelstorm los, gepaard met hevigen hagelslag. Het onweder zette zich voort in Noord-Oostelijke richting. Groote hagelsteenen, men zegt zelfs als kippeneieren zoo groot, sloegen met kracht in en om Roosendaal ter aarde neer. De schade die werd aangericht is buitengewoon groot. Honderdduizenden vensterruiten zijn vernield, ongeveer 900 straatlantaarns zijn defect geraakt, zoodat hedenavond de straatverlichting slechts in zeer beperkte mate en alleen op de drukste punten in orde zal kunnen zijn gemaakt; broeikassen werden vernield, de stationsoverdekking, die van glas is vervaardigd, werd over de geheele lengte verwoest; in de douanezaal van ’t station werd groote schade aangericht, terwijl honderden fabrieken, werkplaatsen en particuliere huizen ernstig werden beschadigd. Ook in Wouw, Oud-Gastel en Hoeven is groote schade aangericht. In Wouw b.v. zijn alle ruiten, die aan de windzijde lagen, vernield. Vooral het Raadhuis en het Klooster hebben belangrijke schade geleden. Opmerkelijk is, dat op sommige plaatsen, direct grenzende aan straten waar groote schade werd aangericht, geen enkele vensterruit vernield werd. Voor zoover wij kunnen nagaan, zijn nergens menschenlevens te betreuren. Uit Roosendaal wordt ons nog getelefoneerd, dat de schade in de stad buitengewoon groot is. Hoewel zij nog niet valt te beramen, zou zij, volgens de inlichtingen, die wij van het dagblad “De Grondwet” kregen, zeker wel f 100,000 bedragen.

De “note gai” ontbreekt niet in deze zaak. Maandagmorgen werd door zekeren N. Bij de politie te Roosendaal aangifte gedaan, dat bij hem in den nacht een ruit was ingegooid. De klager meende zelfs een getuige te kunnen aanbrengen die het “gezien” had. Toen hem werd opgemerkt dat het noodweer daaraan schuld had merkte de man zeer verontwaardigd op: “Da’s dan toch wel curieus, da dad alleenig bijmijn gebeurd zou moeten zijn”!
Zondagavond omstreeks 11 uur sloeg naar de “Rsb.” meldt, tijdens het hevig onweder, dat zich boven het Westland ontlastte, de bliksem in de woning van den heer v. d. B. in de Heerenstraat te ’s-Gravenzande. Een 19-jarig meisje, dochter van v. d. B., werd gedood; haar verloofde kreeg een zwaren steen op het hoofd en is naar het ziekenhuis te ’s-Gravenhage vervoerd. Een zoontje van v. d. B., die in dezelfde kamer vertoefde, werd verlamd. Brand is niet ontstaan.
Te Terneuzen is de bliksem ingeslagen in de landbouwschuur van J. van Hoeve, welke geheel is afgebrand. Drie paarden, een varken, een 80-tal kippen en eenige eenden kwamen in de vlammen om, terwijl mede vrijwel de geheele oogst en de landbouwwerktuigen verloren gingen. Verzekering dekt de schade.
Te Huizen is een houten woning bij den Seisjesberg, bewoond door den heer van G. tengevolge van het inslaan van den bliksem geheel afgebrand. Alles was verzekerd.
Tijdens een hevig onweer is te Wijnjeterp de boerderij van W. S. totaal afgebrand.

Het noodweer van gisterenavond.
Uit Oldenzaal. Volgens uit Oldenzaal ontvangen telegrammen brak boven die stad te 7 uur een hevig onweder los, gepaard gaande met een orkaan. De meeste huizen in de stad zijn min of meer ernstig beschadigd. Een groot aantal is gedeeltelijk ingestort. Vele schoorsteenen zijn omgewaaid en honderden boomen ontworteld. De koeltoren van de fabriek der firma Gelderman is door den bliksem getroffen en vernield. Twee huizen zijn afgebrand, het aantal gevallen, dat de bliksem is ingeslagen, is grooter. Het electrisch licht in de stad is gestoord. Volgens andere telegrammen had de storm de kracht van een cycloon: verscheidene straten zouden versperd zijn.
De telefoonverbindingen met Oldenzaal waren Maandagavond tengevolge van het noodweer geheel gestoord, zoodat geen nadere bijzonderheden konden worden ontvangen.
Nader vernemen we nog: Hedenavond half acht woedde boven Oldenzaal een vreeselijke wervelstorm, gepaard gaande met onweer en regen. Het noodweer duurde een kwartier. De bliksem sloeg op twee plaatsen in. Twee huizen ten noord-westen van deze stad zijn afgebrand. De verwoestingen zijn enorm. Heele boomenrijen zijn ontworteld. De telefoondienst is geheel gestoord. Tengevolge van de overbelasting van het electrische net is de stad in duisternis gehuld. Het herstel hiervan zal veel tijd vorderen. Vele schoorsteenen stortten naar beneden. Van een huis vielen voor- en achtergevel in puin, van een ander huis stortte de achtergevel in. Van tallooze huizen werden de daken afgerukt en vielen vijftig meter verder neer. Bijna geen huis bleef gespaard; alle pannen gingen verloren, waardoor de meeste woningen waterschade kregen. Een landbouwer kreeg een groote deur tegen het hoofd en bleef met een zware hersenschudding liggen.
Terwijl de wervelstorm woedde, was de bliksem niet van de lucht en ratelde de donder onophoudelijk. Het was een noodweer zooals men zich hier niet herinneren kan ooit te hebben beleefd.

Uit Hengelo: Men seint ons uit Hengelo: Gisterenavond woedde boven deze gemeente een noodweer, zooals in menschenheugenis niet is voorgekomen. Door den storm zijn tijdens een onweer enkele woonwagens omgeworpen, tengevolge waarvan een 14-jarige jongen daaronder geraakte en spoedig overleed, een meisje beide beenen brak, een ander ernstige brandwonden opliep door het omvallen van een brandend fornuis en een vierde minder ernstige wonden kreeg. Honderden boomen zijn ontworteld of door midden geknapt, vele huizen van hun pannen beroofd en de ruiten ingewaaid. Het geheele electrische net is zoo goed als vernield, boomen zijn op sommige huizen gevallen en daardoor de daken ingestort. Overal ziet men ruïnes.

Uit Doetinchem: Gisterenavond ontlastte zich boven Doetinchem een hevig onweer gepaard gaande met een orkaan. De motorenfabriek “De Vijf” werd totaal vernield. Ook aan het spoorstation is alles ontredderd. Geladen veewagens sloegen om. Alle verbindingen naar buiten zijn verbroken.
Op het tentoonstellingsterrein te Didam sloegen op een na alle tenten om.
Uit Groningen. Gisterenavond omstreeks 7 uur woedde boven Groningen en omgeving een hevig onweer. Te Oosterhoogebrug sloeg de bliksem in de boerderij van S. de Wit, welke geheel afbrandde. Ook veel hooi en alle landbouwwerktuigen gingen verloren. Alles was verzekerd.
Onder Aduard is ook nog een boerderij afgebrand. De boer en een knecht werden tegen den grond geslingerd, doch kregen geen letsel.

Uit Brabant. Een hevig onweder, vergezeld van zwaren hagelslag en een windhoos, heeft geweldige verwoestingen aangericht in de streek, die begrensd wordt door de gemeente Oisterwijk, Boxtel, Esch en Vucht. De bui bereikte haar hoogtepunt tegen omstreeks half zes hedenmiddag. Langs den spoorweg van Vucht naar Boxtel werden tientallen telegraafpalen omvergeworpen. De boemeltrein uit ‘s-Bosch werd daarom over Tilburg geleid. Spoedig werd met het omruimingswerk begonnen, zoodat de sneltrein uit Amsterdam van 5.07 met een kleine vertraging te Eindhoven aankwam. In het station Boxtel zijn tal van ruiten stukgeslagen, zoo ook van vele huizen in die gemeente. Langs den spoorweg ziet men een treurig beeld van verwoesten oogst, vernielde daken en boerderijen, omgewaaide vrucht- en andere boomen, terwijl groote massa’s vruchten van de nog staande gebleven boomen zijn afgeslagen. Het noodweer ging van een inktzwarte duisternis vergezeld. De schade is allerwegen aanzienlijk.

Uit Didam. Uit Didam verneemt de “Tel.” d.d. 10 Augustus:
Hedenavond heeft zich in de omgeving van Didam een noodweer ontlast, zooals zelden in ons land is voorgekomen.
Tegen halfzeven kwam de bui uit het Zuiden aanzetten. Een hevig onweer, gepaard met een slagregen, was de inleiding. Daarna kwam een stevige wind opzetten, die allengs in kracht toenam.
Plotseling bemerkten de verschrikte bewoners van Didam, dat van de Zuidzijde, van den kant van de Babbericher Allee, een hoos kwam aanzetten, een wervelwind, die met geweldige kracht alles wat hij op zijn weg tegenkwam, in het rond smeet.
Het allereerst werd de boerderij “Veldhoeve” van baron Van Dordt tot Medler aangetast. Deze stortte geheel in elkaar. De bewoners bevonden zich binnenshuis, hadden zich achter een stuk muur verscholen en zijn wonder boven wonder aan den dood ontsnapt.
De wervelwind vervolgde daarna zijn weg en ontwortelde of knapte doormidden alle boomen van de boomgaarde.
Het volgende slachtoffer was de boerderij van den landbouwer Woising; de schuur en het achterhuis stortten in. Daarna kwam het café van Ketel aan de beurt, dat gelegen is in de buurtschap Dijk onder de gemeente Didam. Het dak werd van het huis afgeslagen, een gedeelte van het achterhuis stortte in en al het meubilair werd vernield.
Toen ging het voorste deel der boerderij van den landbouwer Radema er aan. Deze vluchtte met zijn gezin in den kelder en bleef daar een half uur, terwijl boven hen het dak en eenige muren instortten, vensterruiten werden ingedrukt en de meubels kort en klein geslagen.
De wervelwind trok voort in Noord-Oostelijke richting. Plotseling sloeg de bliksem in in de boerderij van den landbouwer Hulsdonk, welke vlam vatte. De bewoners wilden vluchten, doch werden tegengehouden door den orkaan, waarvan de boerderij nu het slachtoffer werd. Het voorhuis werd gedeeltelijk vernield; het achterhuis is ingestort. Met groote moeite werden nog twee paarden gered, die bekneld waren geraakt. De geweldige wind had intusschen de vlammen gedoofd.
De daggelders-woning van Vroon was een nieuwe prooi van den orkaan.
De man en vrouw bevonden zich in het voorhuis met de kinderen, toen dit gedeeltelijk instortte. De bewoners vluchtten naar buiten, doch werden gegrepen door den wind. De man werd opgenomen en een tiental meters verder neergesmakt en de vrouw onderging hetzelfde lot en bleef bewusteloos liggen.
De woning ligt geheel tegen den grond. Een varken werd gedood, een koe kon nog juist gered worden.
Daarna sloeg de storm het huis van den daglooner Mennink tot een ruïne. Het vee werd gered.
Het halve huis van den daglooner Thuss werd daarna tegen den grond geslagen.
Daarna was het weer een boerderij en wel van den landbouwer Loeters, welke het ontgelden moest; en ten slotte trof de wind de boerderij van de weduwe Raben, waar twee koeien werden gedood.
De storm heeft zich daarna verplaatst in de richting van Beek, waar het hemelvuur ook eenige panden in vlam zette.
De landbouwschool te Didam is zwaar beschadigd. Het nieuwe gebouw van de schutterij is een puinhoop.
De gebouwen van de groote landbouwtentoonstelling, welke hier a.s. Woensdag en Donderdag zou worden gehouden, zijn er vrij genadig afgekomen.
Het telefoon- en telegraafverkeer tusschen Didam en de omliggende plaatsen is verbroken.
Het spoorwegverkeer, vooral van de richting Winterswijk, ondervindt veel vertraging.

De Genie te hulp geroepen.
Op hedenmorgen te 5 uur ontvangen telegrafisch verzoek van het Ministerie van Oorlog zijn 600 man genie-troepen uit Utrecht en Amersfoort naar de zwaar-getroffen streken vertrokken.

HET NOODWEER IN DEN ACHTERHOEK. VELE DODEN. – DRIE MILLIOEN SCHADE. Nader seint men ons: Het dorpje Borculo is gisteravond door den orkaan bijna geheel verwoest.
De toren van de R. K. Kerk is omgewaaid; de Ned. Herv. Kerk is geheel vernield.
Er zijn minstens 3 dooden en een groot aantal gewonden.
Ook in Neede en Ruurlo zijn groote verwoestingen aangericht.
Het telefonisch en telegrafisch verkeer is geheel verstoord.
De wegen van Borne naar Hengelo en Hengelo naar Enschedé zijn onherstelbaar verwoest.
Te Didam is de Landbouwschool beschadigd; het nieuwe gebouw der schutterij werd een puinhoop.
Uit Cuyk aan de Maas wordt geseind: Het dorpje Zeeland is door den orkaan grotendeels verwoest. Geruchten gaan dat van verschillende buurtschappen, Graspeel, Drenth enz. Alle huizen tegen den grond geslagen zijn.
Een 17-jarige jongen en een 12-jarig meisje werden onder de pannen bedolven en gedood. Vele personen werden gewond.

Uit alle omliggende plaatsen wordt aan de geteisterde streken hulp verleend.
Militairen zijn gerequireerd, doktoren en officieren van gezondheid komen uit verschillende steden hulp bieden. Te Borculo wordt nog een persoon vermist.

HET LEO-GESTICHT TE BORCULO. De Rector van het Leo-gesticht te Borculo, die van morgen 2½ uur nodig gehad heeft om over omgewaaide boomstammen het station Ruurlo te bereiken voor een bezoek aan Utrecht, deelt ons nog enkele bijzonderheden mee.
Het Leo-gesticht is gelukkig tegen een cycloon bestand gebleken.
De boerderij werd echter geheel tegen den grond geslagen.
De wagenschuur werd voor twee derde vernield.
Het meestershuis werd ook zoo goed als vernield. De muren kregen groote scheuren.
Verder werd het heel bij het gesticht behoorende Keukenbosch tegen den grond geslagen.
Persoonlijke ongelukken hadden gelukkig in het Leogesticht niet plaats.
De cycloon duurde maar 12 minuten.
Gisterenavond waren er twee dooden in Borculo. De gewonden zijn niet te tellen.
Doktoren konden geen hulp verleenen, daar de wegen totaal onbegaanbaar waren.

 

Meer over de cycloon van Borculo bron: MeteoConsult

 

Update 11 augustus 2012