Een Koninklijke onderscheiding en 50 jaar (winter) weer.

 

Door: Johan Effing.

 

Nu ik deze herfst gehuldigd ben voor mijn 50 jarig jubileum als actief weeramateur met daar aan gekoppeld ook nog eens een Koninklijke onderscheiding wat voor mij een van de grootste verrassing werd die ik ooit heb beleefd besef je aanvankelijk niet waar je dit aan verdiend hebt. De eerste weken na zo’n onderscheiding weet je niet goed raad met alle felicitaties die op je af komen. In je hoofd, op je bureau en in je computer lijkt het dan rommeltje te zijn. Er waren felicitaties van de oud Burgemeester Smit van Losser. De minister van Verkeer en Waterstaat en de Directeur van het KNMI.

Door de vele gelukwensen en berichten die op je af zijn gekomen dringt het tot je door dat je toch wel met iets unieks bezig bent geweest. Het in kaart brengen en het toegankelijk maken van het klimaat van oost Nederland. Dit is voor mij een soort ontdekkingsreis door de rijke weerhistorie van ons klimaat geweest. Daardoor krijg hierdoor een prachtig beeld van het Nederlandse klimaat. Nu is de tijd rijp om over de weerhistorie dat bijna een tweede hobby is geworden iets te schrijven.

 

Vele weeramateurs en jongeren die de strenge winters van vroeger niet hebben beleefd zijn nieuwsgierig wat wij toen in deze strenge winters hebben meegemaakt of hoe we die hebben beleefd. Ik lees hier regelmatig iets over op de weerforums die het Internet van ons land rijk is. Nu de klimaatveranderingen in volle gang zijn, lijken jongeren bang te worden om nooit meer een strenge winter mee te maken. Ik kan ze gerust stellen tot een strenge winter komt het vast nog wel eens een keer. Ook vroeger waren het overgrote deel van de winters zacht tot zeer zacht.

 

Als we even terug blikken in de geschiedenis, zijn er tussen 1890 en 1929 ook geen echte zeer strenge winters voorgekomen. Wel zaten er winters tussen met enkele zeer strenge vorstperioden. In de dertiger jaren is er niet veel bijzonders gebeurd alleen de vorstperiode in december 1933 en in 1938 compleet met een Witte Kerst en met de enigste Elfstedentocht in december. Dikke pakken sneeuw van 30 cm of meer hebben er voor zover ik weet in de twintiger of dertiger jaren niet gelegen. Daarvoor, in januari 1918 werd ons land getroffen door bijzonder zware sneeuwval die grote schade aanrichtte in de bossen. Op sommige plaatsen is toen in enkele dagen toen 30 tot 40 mm neerslag naar beneden gekomen hoofdzakelijk in de vorm van sneeuw. Op veel stations hebben toen de waarnemingen stil gelegen. De regenmeters waren onder de dikke sneeuwlaag verdwenen !!! 

 

Vanaf 1938 kwamen er in eens veel meer strenge of koude winters voor. Het klapstuk was de zeer strenge winter van 19461947. In december 1938 heeft er hier in het oosten van het land met de kerstdagen 10 cm sneeuw gelegen met enkele nachten strenge vorst. Heel vaag kan ik mij hiervan nog iets herinneren. Het moet de mooiste witte kerst zijn geweest die ooit in ons land is voorgekomen. Vanaf begin veertiger jaren kan ik mij de winters nog goed herinneren. Je wist als kind toen niet beter of het was in de winter erg koud. We hadden geen centrale verwarming. Het vroor in januari 1942 net zo hard binnen als buiten. Verschillende keren was bij ons thuis de pan met melk op het potkacheltje morgens bij het opstaan veranderd in een klomp ijs. We zaten om dit potkacheltje heen, de ruggen steenkoud en van voren bloedheet. Alles bevroor en je kwam vaak huilend van de kou van het ijs. Het was oorlogstijd en de Duitse bezetters reden met sneeuwkettingen om de banden van hun auto’s door het dorp. Zelfs op 15 maart kwam het nog tot matige vorst  boven een verijst sneeuwdek van 3 cm. Wie toen van het winterweer heeft genoten dat is mij een raadsel. We moesten als zevenjarige morgens 3 kilometer lopen om op school te komen. Een enkele keer hebben ze ons weer naar huis gestuurd omdat de verwarming het had begeven. We hebben toen als kind iglo’s of gangen door de sneeuw gebouwd. Hele bossen werden clandestien gekapt om aan hout voor de kachel te komen. In de Hongerwinter van 1944 – 1945 lag er in januari zoveel sneeuw zodat bijna alles onbegaanbaar was. Volgens de neerslag die er toen gevallen is moet er in januari 1945 hier bijna 40 cm sneeuw hebben gelegen. Er lagen hopen sneeuw waar je niet over heen kon kijken. En nachts vroor het boven deze sneeuw bijna 20 graden. Het was een hele onderneming om  lopend op de plek De Muchte te komen dat toen de onze lagere school was. In de scholen zaten Duitse soldaten.


Bijzonder veel regen viel er februari 1946 er kwam in 12 dagen bijna 180 mm naar beneden. Nog steeds een record. De drie houten Dinkelbruggen konden de druk van het water niet doorstaan en werden door de wild stromende Dinkel meegesleurd. De winter van 1946 – 1947 kan ik mij nog als de dag van gisteren herinneren. Toen was ik twaalf jaar. Het begon rond 12 december te vriezen. Ik weet nog dat er in een krant in het weerbericht stond van Siberische lucht boven ons land. Vlak voor de kerst viel de dooi in. Maar in januari waren we in een heerlijk zonnetje op het schoolplein aan het voetballen bij bijna 15 graden. Ik keek toen al naar de lucht en luisterde naar de eerste weerpraatjes op radio of ook ik iets kon opvangen of het weer ging winteren. Ik meen dat het op 23 januari weer begon te vriezen. In februari maakten we lange schaats tochten op de Dinkel. We schaatsen tot in Gronau wat niet mocht, want de Amerikanen hadden de grens met Duitsland afgesloten. In februari was de kou bar en boos met zijn harde oosten winden. Het vroor dagen en nachten lang tot 10 tot 15 graden bij een harde oosten wind. In mijn beleving is het nadien nooit weer zo koud geweest als toen. Pas rond half maart verdween Koning Winter. In Berlijn (Steenbergen zoals een van de onderwijzers ons dat in de oorlog leerde) moeten in deze winter honderden mensen zijn dood gevroren. Ik verlang hoe mooi ik winterweer ook vindt hier niet meer naar terug. Eind april lagen er nog sneeuwresten in de sloten. Mijn opa kon in mei in een van deze winters de mest nog niet op het land krijgen en hakte het met een bijl stuk omdat de vorst er nog in zat. Op deze winter volgde de zeer warme zomer van 1947. Hoe warm deze zomer is geweest kunnen jullie terug vinden op mijn Internet site. Ik weet nog dat we die zomer ontzettend veel last hebben gehad van muggen. De weiden waren bruin verbrand en het vee dat in sommige weiden liep was zo mager dat je er een jas aan op kon hangen. In augustus was het grondwaterpeil zo laag dat veel putten droog stonden en het drinkwater met melkbussen van de melkfabriek werd aangevoerd.

 

Toen we op de avond van de  31e  januari 1953 van de dansles in Oldenzaal naar huis fietsen hadden we niet door wat voor drama er zich in Zeeland begon af te spelen. Mijn moeder maakte zich die zondagmorgen nogal zorgen over haar broer die in Gouda politie agent was.
In januari en februari 1954 een lange vorst periode zonder sneeuw met op het nippertje een Elfstedentocht. De wind waaide bijna vier weken uit onafgebroken het oosten.

In mijn Marine tijd, februari 1956 maakte ik de sneeuwrijke Siberische februari maand mee. Centrale verwarming was er in de barakken van de Van Braamhouckgeest Kazerne in Doorn niet. Dus alles bevroor. De Mariniers werden hard opgeleid met het gevolg dat heel wat manschappen bevroren oren opliepen tijdens de bivak oefeningen. Zelfs in april liepen er nog Mariniers rond met hun oren in het verband ten gevolge van bevriezing. Verschillende keren werden we morgens wakker onder bevroren beddengoed. Als ik er aan terug denk lopen me nog de rillingen over het lichaam. Vooral het scheren was een kwelling want we hadden geen heet water of een scheerapparaat. Al onze toilet artikelen waren bevroren terwijl je wel glad geschoren op Baksgewijs werd verwacht.

 

Na 1956 waren de winters over het algemeen zacht. Je wilde wel graag schaatsen maar kunst ijsbanen waren er niet. Wel beleefden we in 1959 de droogste en zonnigste zomer van de laatste 100 jaar. Deze duurde van april tot half oktober. Daarna volgde de zeer strenge winter van 1962 - 1963 deze was vooral in januari zeer koud. In februari vroor het wel maar het was niet uitgesproken koud. Eind februari ging deze winter als een nachtkaars uit. De sneeuw die er nog lag was helemaal geel en vuil geworden en verdween door de felle februari zon. Deze winter gaat cijfermatig door van de strengste van de laatste paar honderd jaar. Maar gevoelsmatig is de winter 1946 - 1947 in mijn beleving veel kouder geweest met zijn harde oosten winden. Deze winter duurde bovendien tot diep in maart. In de eerste week van maart kwam het nog tot een paar zware sneeuw stormen.

 

Na 1963 volgden er een hele serie kwakkelwinters die vooral in oost Europa streng tot zeer streng waren. Heel merkwaardig in enkele van deze winters was, dat de vorstgrens wekenlang een paar honderd kilometer ten noord oosten van ons land lag en ook een enkele keer ons land aandeed. Ook in de zeventiger jaren konden de schaatsers alleen maar dromen van strenge winters met schaatsijs. Totdat de jaarwisseling van 1978 – 1979 op de kalender stond. Fantastisch en buitengewoon spannend was de zwaarste kouinval van de laatste honderden jaren van oudejaarsdag van 1978 toen de temperatuur in 48 uur daalde van +10 graden tot -17 graden . Zoiets maak je maar een keer in een mensen leven mee. Heel wat keren heb ik toen de kinderen in deze winter van de dansles moeten halen omdat de wegen waren veranderd in ijsbanen. 10 weken heb ik in vorstverlet gelopen. Onvergetelijk was het dat je in bed kon blijven liggen en terwijl de buurman de auto niet aan het lopen kon krijgen. Midden februari werd noord Nederland getroffen door een van de zwaarste sneeuwstormen van de laatste eeuwen.

 

In de drie winters van de 80 er jaren heb ik een onvergetelijke tijd meegemaakt als ijsmeester van de Losserse IJsclub. Met mijn kennis van het weer en vooral van het winterweer werd door deze club gretig gebruik gemaakt als het om het onderhoud van de ijsbaan ging. Daarna hebben we maar een echte schaats periode meer meegemaakt. De vorstperiode rond de jaarwisseling van 1996  -  1997 blijkt een koudste tijdvakken uit onze moderne weer geschiedenis te zijn geweest. Ons klimaat is dus nog tot van alles in staat als de omstandigheden maar mee willen werken. Onvergetelijk was, dat ik de laatste Elfsteden tocht als toeschouwer mocht mee maken in de beroemde knik van Bartlehiem. Dit was een van mijn mooiste belevenissen als weeramateur.

 

We hoeven niet te wanhopen, een strenge winter maken we vast nog wel eens keer mee. Ondanks alle sombere berichten over het broeikaseffect. We hebben gemiddeld maar eens in de tien jaar een strenge winter. We moeten ons wel goed realiseren dat winters als 1947 en 1963 met veel sneeuw tot diep in maart een geweldige dreun zou zijn voor onze broze diensten economie. Erg vreemd is bovendien dat heel strenge winters vaak samen gaan met slechte economische perioden. Ik denk hierbij aan de winter van 1929 het begin van de jaren 30 recessie. Ook de strenge winters in en net na de oorlog kwamen voor in een slechte economische tijd.

Ook de Franse revolutie begon na de  zeer strenge winter van 1789.

 

Uit de Volkskrant van begin maart 1947 kan ik mij nog een plaatje herinneren dat een man zijn radio in stukken hakte met een bijl omdat de nieuwslezer nog geen dooi had aangekondigd. Door de zeer lange winter van1963 was er grote achterstand in de woningbouw ontstaan. Toen de bouw na deze winter weer op gang kwam werden er op grote schaal zwarte lonen betaald om de achterstand in te lopen. Omdat er groot tekort was aan vakbekwame bouwvakkers. De vorstverlet uitkering bedroeg in deze winter maar zo'n 70 gulden oerweek. Met het grootste gemak werden toen de bouw cao’s aan de kant geschoven. Ik hoef niet meer van die zeer strenge winters meer mee te maken want als de temperatuur om het vriespunt schommelt heb ik al koude voeten. Een nieuwe woning met vloer verwarming is jammer genoeg voor ons ook geen haalbare kaart.

 

Lang deze weg wil ik iedereen bedanken voor de vele felicitaties die ik na mijn Koninklijke onderscheiding heb ontvangen. Dit verhaal komt binnenkort ook op de Internet Site van Weerstation Losser te staan. Op de blauwe jaartallen kunt u dan doorklikken naar het archief dat op mijn site staat waar u de op de pagina’s de dagelijkse gang van de temperatuur kunt inzien.  Johan Effing